a) CASTEL - CLUYOU
-- Castel // (Ar C'hastell), 1540 : an Castel, 1684 : Castel
Nav C'hastell a gaver e Penn ar Bed. Bez e vijent lec'hioù difenn an henamzer ha marteze rakistorel. Furchadegoù n'eus ket war al lec'h-se setu n'heller ket gwiriekaat kement-se evit bremañ.
-- Cluyou // (Kluniou), 1540 : Cleuziou
Kleuz //, ar c'hleuz a zo savet da zispartiañ daou bark. Graet e vez gant douar, mein tennet eus ar park pe eus ar foz. Kreskiñ a ra gwez war ar c'hleuz.
Roiñ a ra Le Pelletier ar stumm Cleun : il est à croire que c'est un dialecte qui prononce ainsi pour "cleuz". E kembraeg e reer clawdd anezhañ.
Eno -hervez Gourvil- vije bet graet o annez gant ar Vretoned deuet a dramor dre ma chome difennoù, mogerioù eus amzer ar Galianed pe ar Gallo-Romaned. An hevelep ster a gaver e kembraeg : clawdd = a digging, so called from mine diggings, banks and ramparts are also designated (F.P.N.).
Maner ar C'hleunioù a zo lec'hiet war vord an hent roman Kemper-Karaez, war un uhelenn ha ne vije ket souezhus e vije bet eno ul lec'h difenn. Met n'eus ket bet graet forchadennoù el lec'h-se.

b) ANVIOU GANT LEZ

Lez = e kembraeg llys (court)
-- Lesteriou // (Lesteriou)
Ne vez kavet nemet ur Goarem Lestiriou e 1835. Un anv-den LESTIR a zo roet deomp gant Gourvil.
-- Lestonan Lestonan vian // // (Lestonan) (Lestonan Vihan) 1678 : Lesthonan, 1680 : Lestonnan huela, 1685 : Lestonan
Anv un den eo TONAN sur a-walc'h. Bez 'z eus ur sant Tonan e Lestremel. Tud anavezet LE DON a zo ivez.
-- Lezebel // (Lezebel)  1458 : Lesebell, 1678 : Lesebel
Kavout a reer amañ adarre LES + anv-den. EBEL a vez kavet c'hoazh e Kerebel (1522). Ur stumm eus ABEL a rank bezañ.
-- Lezergue // (Lez Erge)  1540 : Lesergue, 1635 : Lesergue
Da dostaat e vije marteze ouzh Lizirgy, Lez Hirgi ul lec'h eus Sant Vig.
Liesgwech e vez kavet LEZ + anv parrez dreist holl e Kernev : Lez Argol, Les Cast, Les Cleden, Les Crozon (Lanveoc), Lesgouenac'h, Lesplomeur, Lesplouenan, Les Plougoulm.
-- Lezouanac'h  // (Lez Houanac'h)  1540 : Lesgonnenech, 1670 : Lesoanech, 1678 : Lezhouenach, 1685 : Lezouenach
Studiet en deus Latimier (L'inscription des Aulnays en Goméné) stummoù kozh Gomene Govenech en XIIvet kantved ha Gouvenenec'h e 1574.
Gwelout a ra enno Govern-menec'h da lavarout eo un dachenn dindan renerezh pe govern ar menec'h. Seblantout a ra ar stumm Les gonnenec'h mont a-du gant e zisplegadenn. Er c'hatolikon e kaver GOUVERN hag alies e kaver ar c'hemmeskaj N # U er skridoù kozh.

-- Mezanlez  // (Mezanlez)  1540 : Maes an les, 1685 : Misanlez
Meneget e vez anv Yvonne Mezanlez e Dielloù Illizoù Kemper e 1408. Un anv lec'h LEZMEZ a zo e Gouezeg. Maes a ves displeget gant Brengar (1) : park bras digleuz, gounezet a bell zo, douar labour kentañ ar barrez.
E kembraeg e talv maes kement a field, open country, plain (2) da laret eo ar memes tra.
Emañ tostik ouzh Lezerge, maner brasañ ar barrez. Maez Lezerge e tle bezañ.

a) AN ILIZ, AR CHAPELIOU

-- Sant Guinal  // (Sant Guinal) 
An iliz barrez savet e 1526. Eil abad Landevenneg eo Sant Gwinal pe Gwenael.

-- Saint Laurent 
Meneget eo e 1425. N'emañ ket war roll Couffon (Répertoire des Eglises et chapelles du diocèse de Quimper).

-- Sainte Apoline
N'eus nemet dismantroù anezhi e-pad an dispac'h. N'ouzer ket muioc'h diwar he zro.

-- Saint André  // 
Savet eo bet etre 1603 ha 1630.

- Saint Guenole  //
Savet eo bet e penn kentañ ar XVIvet kantved.

-- Saint Joachim  //
Laket eo bet da vezañ savet gant an Aotrou Gi Autret a oa o chom e Lezerge :
 

 
Guy Autret fit bâtir deux chapelles (Hini Kuzhon eo an eil) l'autre sur sa terre de Lez Ergué paroisse d'Ergue Gabéric sous l'invocation de Saint Joachim, père de la Sainte Vierge en laquelle il a fondé quatre messes par semaine. Savet e 1650 ne chom rout ebet diouti. Ur gêr e-kichen a zalc'h an anv St Joachim. Coat Chapel a zo nepell elese.

-- Kerdevot  //, 1540 : Kerdevot
Savet eo bet Chapel Intron Varia Kerzevot tro ar bloavezhioù 1500. Meneget eo koulkoude e 1439, ar pezh a ziskouez eo oa ur savadur all a-raok. Pouezus eo bet a-viskoazh al lec'h er barrez. Bourg de Kerdevot veze skrivet dalc'hmat war zielloù ar XVIIvet kantved ha graet e veze iliz outi (Gwaremm an Iliz e Niverrot). Eus an tu all emañ brudet-tre ar pardon.
N'eus abeg ebet da ebet da grediñ e vije amañ ur SANT DEVOT pe DEVET. Ul lec'h a zevosion eo, staget e-barzh eñvor an dud ouzh ar vosenn e-barzh Elliant. Eno ha dije miret Mari Mamm Doue ouzh ar vosenn da zrastañ Erge. Setu perak e vije bet savet ar chapel d'he enoriñ.
E-kichen chapel Bossuzit ez eus un eien Dour Devot o vont d'ar Jet. Ur foennec Dour Devot a zo er Veleneg. Ur Gerdevot all a zo e parrez Lanrieg.

-- Bossuzit
Sellit pelloc'h ouzh anvioù e bod. Ne vez kavet roud ebet eus ar chapel-se, nag eus ar gêr a zalc'he an anv. Ur park Bosuzit a zo c'hoazh, gant an Dour Devot, ur wazh dour o vont d'ar stêr Jet.

-- Loqueltas  //, 1458 : Locqueltaz, 1676 : Loqueltas, 1678 : Locgildaz
Gwerzhet eo bet dismantroù ar chapel e-pad an dispac'h. Kavout a reer amañ Lok Gweltas da laret eo LOK + anv sant ar pezh vez kavet alies e Breizh (Loc Ronan, Lokmikel, Locmaze ...). Ul lec'h sakr, lec'h repu evit ur manac'h eo ul LOK. Kembraeg llog, loch ur manac'h. Graet e vez Loch e Kerne-Izel (sellit ouzh Loch Laez, Loch ar C'hoad, Park Loch Gwenn) eus kement savadur dister a-walc'h.
Orin an devosion da Sant Weltas a ranker klask e Ledenez Ruiz. Stag eo ouzh advavidigezh abati St Gweltas distrujet gant an Normaned tro ar bloavezhioù 1000. Aet 'z eus menec'h da bep korn ar vro war-lerc'h, o vont d'an Argoad dre ar stêrioù. Kavet 'vez chapelioù da St Weltas e bord an Odet, e Benodet, e Kombrit ha pelloc'h en douaroù e Kast (dre ar stêr Heïr) hag en Erge (stêr Jet).

b) AN TREVIOU

-- Treodet  //, (Trev an Oded) 1682 : Treonodet, Treodet, 1684 : Treohodet 

-- Troland - Troland vihan  //, (Treolann) 1458 : Trefflan, 1682 : Treolann
Kavout a reer e 1458 ar stumm kozh par d'ar c'hembraeg TREF (ville, village, résidence). Kozh-tre eo an anvioù-se, a-raok an Xvet kantved, ur rann eus ar barrez orin int. Peuliesañ int savet gant un anv den. Anv ur stêr eo Odet, Lann a c'hell bezañ amañ douar fraost ; Gregor : Lande, grande étendue de terre qui n'est pas propre au labour.
 
 
 

 
k) AN C'HROAZIOU

-- Croix Rouge (La)  //, (Ar Groaz Ru) 
Ur c'hreñvlec'h roman a zo bet e-kichen en ul lec'h anvet Kozh Kastell. Sed a vije chomet brikennoù ruz, ar pezh en dije roet e anv d'al lec'h. Bez zo naontek croix rouge hag unan croix ru meneget war roll an INSEE e departamant Penn ar Bed.

-- Croix St André  //, (Kroaz Sant Andreo)
Emañ dres e-kichen Chapel Sant Andreo.

-- Croix Spern  //, (Kroaz Spern)
N'eus nemet ul lec'h gant ur seurt anv e Breizh. Hag eñ eo stag ar groaz-se ouzh istor ar Venec'h ruz, diazezet en Erge Vihan ? E skridoù ar re-mañ ez eus koaoz eus "Cruce Spina", simbol an divarvelezh eo ar spern.
Ne oa ket eus al lec'h-se war ar c'hadastr kozh. Ur Park ar Spern ne oa ken. Setu perak eo furoc'h gwelet amañ anv ar wezenn (spern du, spern gwenn, spern melen).

-- Menez Groaz  //, (Menez ar Groaz)
 
 

10 - ANV AR BARREZ : ERGE GABERIG

-- Ergue Gabéric // (Erge Gaberiq) An Erge Vras

Kevrinus eo anv o farrez d'an Argeiz. N'eus ket kavet nikun en o zouez a vefe gouest da roiñ un dalvoudegezh poellek d'ar ger ERGE. Miret 'zo bet gante menestra e vije GABERIG anv un den : d'ur mare 'zo e vije bet lodennet an Erge etre daou damm, unan o vont gant Armel hag egile gant Gaberig. Sed ar pezh a glever gigant an dud, gwelomp pelloc'h hag ar gwir zo gante.

Diwezhat a-walc'h e kaver meneg eus ERGE GABERIG 1325. Ha padal 'zo eus Erge hec'h-unan,adalek ar bloavezh 1100. Setu roll ar stummoù kozh a c'hello roiñ sklerijenn da ziskuliañ o ster dezhe :
 
 

(1)	1100	Erge	Diellaoueg Ilizoù Kemper (DIK)
(2)	1160	Elré	Diell-skrib a-beurh an Dug Konan IV

(1) DIK Peyron C., Cartulaire de l'Eglise de Quimper. Quimper 1909
(2) Dom Morice, Preuves TI p. 638
    Eleemisinae de Fou, de Brisiac, de Penbarch, de Ploeneith, de Elré, de Coton, de Macalon, de Bodoc Cap Sithun, hospitale inter duas Kimper ...
    Roll madoù ar Venech Ruz e Breizh an hini eo. En Erge Vihan e oa ur chapelig "ar Gelenn" dalc'het gante hag emichañs Maner ar Plesis Erge. En e bennad diwar-benn Ergue-Armel (monographies paroissiales in bulletin de la Commission diocésaine d'histoire et d'archéologie) e ro ar chaloni Peyron ar stumm ARKE e-lec'h ELRE a vez kavet e Dom Morice.

 

	1244	Erge Arthmael	DIK
	1278	Erge Foenant	DIK
	1296	Erge Arzmael	DIK
	1325	Erge Gaboric	DIK
	1327	Erge Gaburic	DIK
	1458	Ergue Gaberic	Dielloù ar barrez
	1540	Ergue Gaberyc	Dielloù ar barrez
	1604	Ergué Gabellic	Dielloù ar barrez

Kinnig a ra Smith (1) dowar ali Yeun ar Gow, keñveriañ Erge ouzh Erquy. Setu tal o stummoù koshañ :

1100	Erge	1167-1223	Erque
1160	Elre	1237	Arke
1278	Erge	1330	Herqueio

Diouer a stummoù boutin a zo, siwazh deomp. Kement-se n'eo ket souezhus rak n'int ket kozh anezhe hag en XIIvet kantved e oa dija degouezhet ur c'hemm pouezus : divrezhonekadur Breizh-Uhel, a c'hell displegañ an diouer-se.

Lakaomp un henstumm ARKAE oc'h emdroiñ da ARKE ERKE ERGE. Embroadur an henvrezhoneg d'ar c'hrennvrezhoneg a zo da gentañ kemm an taol-mouezh o tremen eus ar sillabenn diwezhañ d'an eil diwezhañ. Displegañ a ra e vije aet an diftongenn /AE/ taol-mouezhiet da /E/, houmañ o levezoniñ an A derou ger o vont da /E/.

E-keit-se e vije bet divrezhonekaet Bro Erki ha chomet lug emdroadur ERKE er vro nevez gounezet d'ar galleg. E bro Gemper e vije aet ERKE da ERGE, K o vlotaat da G da heul dilec'hiadur an taol-mouezh war ar sillabenn gentañ.

E bro Zol er c'hontrol ez eus ur skouer eus an diftongenn /ae/ miret betek diwezhat-tre. Ul lec'h LAIRGUE a zo, un tri c'hard lev bennak eus hêrbenn an Eskopti. Meneget eo gant Loth (2) en e studiadenn war vuhez Sant Teliau, ha roiñ a ra deomp ar stummoù kozh ERGAE hag ARGAE kent ar XVIIvet kantved. Lavarout a ra ouzhpenn e teufent sur-a-walc'h eus stummoù koshoc'h AR-CAI, ER-CAI. Dont a ra c'hellfent eus ar c'hembraeg ARGAE = digue, barrage pe eus un anv den CAI. Ur sant CAI a oa gwechall ha bez e vije ur feunteun o virout e anv tostik da Zol. Eno nepell eus LAIRGUE ez eus ur vourc'h CARFANTAIN a c'hellfe bezañ un treuzskrivadur eus CAI-FEUNTEUN. Diskouez a ra atav ez eus ur feunteun vrudet a-walc'h er vro-se evit ma vefe krouet anv ur barrez diwarni. Mag eo anezhi Feunteun AR-CAI e vije amañ un anv sant pe un anv den. Ur senechal KAI, CAI a zo brudet e Dañvez Breizh (3).

Un nebeut anvioù-lec'h eus Kembre a zo da dostaat ouzh ERGE : Yr Argae, Argae, Cefn Erow yr Argey, Rhyd yr Argey (Sir Fflint) (4). Diwar o fenn e ro Davies an displegadenn :
AR = in front of, before (a-dal da, dirak)
CAE = enclosure, what encloses (klozadur, ar pezh a gloz)
E geriadur ar Prifysgol a vez resisaet CAE = hedge, circle, sphere, barrier, obstruction (garzh, kloued, harzh, klozadur).

(1) W.B.S. SMITH : de la Toponymie Bretogne. New York 1940.
(2) J. LOTH : La Vie de St Teliau in A.B., T 10, p. 75
(3) R. BROMWICH : Trioedd Ynys Prydein, p. 307
(4) E. DAVIES : Flintshire Place Names. Gwaq Prifysgol Cymru 1959

 
AR a gaver e brezhoneg e gerioù e-giz ARgoad, ARvor. ARmor = qui est sur les bords de mer (1). KAE 'zo anavezet mat ivez gant ar ster Garzh (geriadur istorel), Haye d'espine (Catalicon). Kevrennet eo an daou c'her e-barzh ARGAENN a vez displeget gant Roparz Hemon : première haie placée devant une autre. Meneget eo ivez e Geriadurig Ernault (Arge-enn). Gwregel eo argaeenn e-giz ERGE.

Diwar skouer ar c'hembraeg ez eus tu goulakaat un henstrumm ARKAE. KAE a vije amañ gant ar ster ledanoc'h en doa e kermbraeg : harzoù, lec'hioù difenn. Gouzout a ouzer e oa tro dro da Gemper-Kaourintin lec'hioù difenn, ha kregiñ a ra Erge dres war Venez ar Fruji lec'h oa ur c'hreñvlec'h roman. Tal d'ar Fruji emañ Penn-Harz a c'hellfe tennañ e anv eus al lec'hioù difenn-se, e-giz Erge.

Kinniget en deus Gourvil (2) un displegadenn all, o tiazezañ e breder war labourioù Fleuriot (3) : Bez emañ an anvioù-lec'h oc'h echuiñ gant E rouez-tre e Breizh-Izel. Aet eo an dibenn -ACUM da -E er vro nannvrezhonekaet da dra m'eo aet da -AC er vro vrezhonek. SENACUM zo aet da SENE da skouer ha diwar an emdroadur-se e c'heller goulakaat e vije chomet bev pelloc'h yezh ar Romaned el ledenez-se.

Diwar skouer SENE ze eo posubl e vije chomet trevadennoù romanegerien e lec'hioù 'zo ha marteze war saon an Oded. Skrivañ a ra Gourvil : "A l'intérieur même de la zone bretonnante ont dû persister jusqu'au VIIIème siècle des îlots de langue romane à Séné, à Berné, à Rédéné, Taulé, Ergué etc".

N'heller ket kinnig un henstumm ARKACUM war batrom SECACUM SENE. Gwirheñveloc'h e vije ARCEA ARCE ARKE met n'eus diell ebet o c'hadarnaat kement-se na kennebeut e vije bet un drevadenn romanegerien war c'hlann an Oded. Anvioù-lec'h ARCEA, ARCE a gaver koulskoude met er maez eus Breizh.

Menegiñ a ra Holder (4) ARCEA (Arce e-kichen Sens) a gaver e Buhez S. Ebbonis ha S. Gerici : "Locus Arcea ab antiquis cognominatur".
 

ARCE	: ur stêr eus departamant an Aube an hini eo. Stummoù kozh : Archia Arcia (1147) ; Arcia (1263)
-	: ur stêr eus departamant ar Charente
VAL D'ARCE	e-kichen Bure les Templiers.

A orin hengeltiek e vije an daou anv-lec'h-se. Diaes e vije lavarout peseurt kerentiezh -ma 'zo diouti ?-  a zo ganto han gant Erge.
 

N'eo nemet e 1244 e kaver un anv staget da Erge : Erge Arthmael. Erge Foenant (1278) a dalv sur a-walc'h evit an Erge war-zu Foenant da lavarout eo Arge Armel. E 1325 nemetken e kaver meneg eus Erge Gaborig. Sur a-walc'h ne oa da zigentañ nemet ur barrez, bet lodennet marteze en XIIIvet kantved. An anv Erge Foenant o tisplegañ emichañs ne vije ket diazezet mat an anvioù ofisiel d'ar mare-se c'hoazh.

Un diforc'h bras a verzer d'ar mare-se etre parrezioù bihan kornog an Oded (Ploemeryn, Bod Dewit, Ploecufvan, Penn Harth, Ploeneth, Cuthon, Caer Feunteun hag all) ha parrezioù bras-ec'hon ar reter : Brithiac, Erge, Elgent ... N'eo ket souezhus neuze en dije klasket an Eskopti lodennañ anezho d'o merañ gwelloc'h. Deuet e vijent a-benn evit Erge marteze dre ma oa an Eskob genidik a Erge.

(1) J. LOTH : Chrestomathie Bretonne. Paris 1891
(2) F. GOURVIL : Noms de Famille Bretons d'origine toponymique, p XXXII.
(3) J.L. FLEURIOT : Recherches sur les enclaves romanes anciennes en territoire bretonnant in Etudes Celtiques 1958.
(4) A. HOLDER : Alt Celtischer Sprachschatz T I-III. Leipzig 1925

 

Ma 'z eo bet staget anv ur sant d'an Erge war-zu Foenant n'eus ket anavezet Sant Gaberic ebet. Anv un den e tle bezañ : menegiñ a ra Ogée un Eon de Gaberic o chom e parrez Elven tro ar bloavezhioù 1400. Krediñ a ra deomp koulskoude ez eo an den-se Yves Cabellic, eskop Kerne eus 1267 da 1280 war dro (1). Gantañ e oa an hevelep ardamez ha tudjentil Lezerge, o deus a-vis-koazh ar vrud da vezañ savet an iliz parrez.
 

Ar stummoù GABELLIC kavet kalz diwezhatoc'h e penn kentañ ar XVIIvet kantved a ya a-du gant an displegadenn-se. Eus un tu all n'eo ket rouez ar c'hemmesk L - R an anvioù-lec'h : Ploemeryn > Plomelin. Erge o vezañ gwregel (An Erge Vras a vez lavaret) ez eo reizh ar c'hemmadur K.G Cabellic > Gabellic. Ur stumm ERGUE GABERIC a gaver e 1458 o tiskouez ar stumm nann-kemmet e-giz ma oa ar boaz e krennvrezhoneg.

(1) OGEE : Dictionnaire Historique et Géographique de Bretagne. T II. p. 408